Psycholog

STYLE WYCHOWANIA

Bardzo duży wpływ na rozwój i życie dziecka ma jego rodzina i jej oddziaływania wobec niego. Wychowanie oznacza celowe działania, które mają wywołać konkretne zmiany w psychice i zachowaniu dziecka. Oddziaływania wobec dziecka ze strony rodziny, w szczególności rodziców, tworzą styl wychowania dziecka. Za właściwe uznaje się oddziaływania wychowawcze wspierające podmiotowość dziecka oraz rozwój jego potencjału. 

Jeden z podziałów uwzględnia 4 style wychowania:

Autokratyczny
Liberalny
Demokratyczny 
Niekonsekwentny 

W rodzinie funkcjonującej w stylu autokratycznym panuje dystans. Oczekuje się, że dziecko będzie podporządkowane nakazom. Ważniejsze od zaspokajania potrzeb jest realizowanie obowiązków. Rodzice są przekonani, że okazywanie uczuć może zaszkodzić w wychowaniu dziecka, więc rzadko je okazują. Dziecko jest pod stałą kontrolą rodziców, którzy stosują wobec niego krytykę oraz kary, natomiast nie stosują nagród czy pochwał. Taki styl wychowania skutkuje wieloma negatywnymi konsekwencjami dla dziecka. Może się ono buntować, co może przejawiać się w nieprzestrzeganiu norm społecznych. Mogą także pojawić się skłonności do zachowań ryzykownych w okresie adolescencji, np. agresywne zachowania, zażywanie narkotyków. Dziecko wychowywane w taki sposób może także być uległe i mieć niskie poczucie własnej wartości, mieć trudności w samodzielnym myśleniu i działaniu, a także może nie wykształcić się u niego poczucie tożsamości.

W stylu liberalnym rodzice dają dziecku całkowitą swobodę, podporządkowują swoje zachowania dziecku i są wobec niego pobłażliwi, a w jego zachowania ingerują rzadko. W praktyce dziecko może robić to, co chce i nie ma postawionych granic. Przyczyną może być brak zainteresowania dzieckiem ze strony rodziców, a także nadmierna miłość wobec niego, która przejawia się trudnością w stawianiu zasad. W takiej rodzinie brakuje kontroli i opieki ze strony dorosłych. Dziecko wychowywane w taki sposób może napotykać problemy w funkcjonowaniu poza środowiskiem rodzinnym, bo nie będzie umiało podporządkować się obowiązującym zasadom. Dziecko może mieć również problemy w edukacji ze względu na niewystarczającą motywację. Może również mieć zaburzone poczucie bezpieczeństwa, ponieważ w jego życiu nie ma potrzebnych zasad.

Styl wychowania demokratyczny charakteryzuje się pozytywną relacją dziecka z rodzicami. Zdanie dziecka jest brane pod uwagę, może ono współuczestniczyć w podejmowaniu decyzji w granicach zdrowego rozsądku. Dziecko w rodzinie funkcjonującej w taki sposób ma zarówno swoje prawa, jak i obowiązki. Wraz z wiekiem dziecko ma więcej praw oraz przestrzeni dla własnej inicjatywy oraz samodzielności. W przypadku niewłaściwych zachowań rodzice rozmawiają z dzieckiem, i dostosowując poziom rozmowy do jego możliwości wyjaśniają sytuację i dążą do tego by zrozumiało swój błąd. Zamiast kar rodzice stosują naturalne konsekwencje. Panuje życzliwość między członkami rodziny i szacunek do granic drugiego człowieka, także dziecka. W takiej rodzinie uczucia dziecka są szanowane. Takie oddziaływania sprzyjają rozwojowi umiejętności samodzielnego myślenia, podejmowania inicjatywy, rozumieniu norm społecznych, korzystnie wpływają na pewność siebie dziecka i pozytywny obraz własnej osoby. Dziecko rozwija umiejętność współpracy i wytrwałość. Wychowanie się w takim stylu skutkuje w dorosłym życiu umiejętnością szanowania granic innych osób i posiadaniem wysokich kompetencji społecznych. 

W niekonsekwentnym stylu wychowania obecna jest zmienność i brak systematycznych oddziaływań ze strony opiekunów. Wymagania wobec dziecka i podejście rodziców jest zależne od ich aktualnego nastroju i sytuacji. Ten styl wychowania często występuje wtedy gdy rodzice w chaotyczny sposób szukają działających metod lub gdy oddziaływania każdego z rodziców są odmienne i niespójne ze sobą. Miłość jest okazywana dziecku na zmianę z niechęcią, nie ma konsekwencji w oddziaływaniach, co negatywnie wpływa na rozwój emocjonalny dziecka. W efekcie nie wykształca się pozytywna relacja dziecka z rodzicami. Dziecko czuje się osamotnione i zagubione. Nie ma poczucia bezpieczeństwa, bo w środowisku, w którym żyje brakuje przewidywalności.

To w jaki sposób rodzice oddziałują na dziecko jest bardzo ważne. Za najkorzystniejszy styl wychowania uważany jest styl demokratyczny. Dziecko wychowujące się w takim stylu ma dobre warunki do prawidłowego rozwoju psychicznego.

Bibliografia:

Liberska H., Matuszewska M. (2014.) Modele funkcjonowania rodziny. Style wychowania; Warszawa: PWN.
Strużyńska A. (2019.) Style wychowania i postawy rodzicielskie; Akademia Wychowania Fizycznego im. Jerzego Kukuczki w Katowicach.
https://psychoterapiacotam.pl/style-wychowania/#Style_wychowania

Przemoc wobec dzieci – czym jest i jakie są jej konsekwencje?

Przemoc wobec dzieci to złożone zjawisko, obejmujące zarówno działania bezpośrednie, jak i zaniedbania. Może przybierać różne formy i wiązać się z poważnymi konsekwencjami dla rozwoju dziecka.

Czym jest przemoc i w jaki sposób może się przejawiać?

Przez przemoc w rodzinie rozumiemy każde celowe działanie lub zaniechanie, zarówno jednorazowe jak i powtarzające się, które narusza prawa lub dobra osobiste członka rodziny. Obejmuje sytuacje stwarzające zagrożenie dla życia lub zdrowia, naruszające nietykalność cielesną, godność lub wolność.

Przemoc fizyczna wobec dziecka występuje wtedy, gdy ktoś celowo używa wobec niego siły fizycznej w sposób, który powoduje lub z wysokim prawdopodobieństwem może spowodować uszczerbek na zdrowiu, zagrożenie życia, zakłócenie rozwoju lub naruszenie godności dziecka. Często ma ona postać kar cielesnych, czyli wszelkich działań z użyciem siły fizycznej, których zamiarem jest wywołanie bólu lub dyskomfortu. Można zaliczyć do nich między innymi: bicie (klapsy, lanie, spoliczkowanie), potrząsanie, rzucanie dzieckiem, zmuszanie do przebywania w niewygodnej pozycji. 

Przemoc psychiczna wobec dziecka to takie zachowania opiekuna, które pozbawiają je wsparcia emocjonalnego. Takie działania utrudniają prawidłowy rozwój społeczny i emocjonalny dziecka. Do form przemocy psychicznej należą między innymi: ograniczanie swobody w poruszaniu, wyśmiewanie dziecka, straszenie go, upokarzanie, a także inne podobne zachowania, które krzywdzą dziecko. Przemoc psychiczna może być zarówno działaniem celowym, jak i nieświadomym. Sposobami krzywdzenia emocjonalnego mogą być także odrzucenie, oskarżanie, wyzywanie, nierealne oczekiwania wobec dziecka, surowe zasady i rygor, ale także nadopiekuńczość. 

Przemoc wobec dziecka obejmuje również sytuacje, w których jest ono świadkiem przemocy wobec innego członka rodziny. 

Warto także zwrócić uwagę na zaniedbanie, będące również formą przemocy wobec dziecka. Przejawia się ono na niezaspokajaniem potrzeb dziecka i może polegać na braku opieki lub nieodpowiednim zajmowaniu się dzieckiem. Opiekun może się dopuszczać zaniedbywania świadomie lub nieświadomie. W przypadku nieświadomych działań, mogą wynikać one z braku umiejętności, wiedzy lub możliwości. Zaniedbywanie dziecka obejmuje brak odpowiedniej opieki fizycznej i medycznej, a także traktowanie w sposób krzywdzący, niewłaściwy nadzór, wykorzystywanie do pracy zarobkowej, pozbawienie dostępu do edukacji, narażanie na zachowania niemoralne i przestępcze. Zaniedbywanie może objawiać się na przykład poprzez zachowania ciężarnej, które zagrażają zdrowiu dziecka, niewłaściwe żywienie dziecka, niezaspokajanie potrzeby miłości i przynależności.

Jakie są skutki przemocy?

Przemoc wobec dziecka niesie ze sobą liczne konsekwencje zdrowotne. Poza oczywistymi obrażeniami fizycznymi dziecko doznaje także szkód dla jego rozwoju psychicznego i społecznego. 

Duża część społeczeństwa nie uważa kar fizycznych takich jak „klapsy” za przemoc. Negatywne skutki takich działań rodziców zostały udowodnione. U dzieci, których rodzice stosują klapsy jako metodę wychowawczą stwierdzono zwiększone ryzyko wystąpienia różnych trudności rozwojowych. W dzieciństwie może pojawić się większa skłonność do zachowań agresywnych, słabsze przyswajanie i respektowanie zasad moralnych, problemy ze zdrowiem psychicznym, zaburzone więzi z rodzicem, trudności w funkcjonowaniu poznawczym, niska samoocena. W dorosłości obserwuje się natomiast problemy psychiczne i zachowania antyspołeczne. Nie wykazano przy tym żadnych korzystnych efektów klapsów w zakresie poprawy zachowania dziecka. Przemoc fizyczna wiąże się w większym ryzykiem wystąpienia m.in.: lęków, depresji, prób samobójczych. Skutkuje zmianami w budowie mózgu, co daje konsekwencje w postaci większej agresywności lub dużej uległości. Kolejną konsekwencją jest zespół stresu pourazowego, będący skutkiem traumatycznych wydarzeń. U osób, które doświadczyły traumatycznych wydarzeń zaburzona jest umiejętność samoregulacji emocji. Trauma złożona, która powstaje przez powtarzające się doświadczenia traumatyczne, w tym przemoc, powoduje m.in.: labilność emocjonalną, agresję, poczucie winy i wstydu, problemy w relacjach, impulsywność.

Skutki przemocy psychicznej, choć często niewidoczne od razu, mogą być równie dotkliwe co skutki stosowania przemocy fizyczne, a nawet poważniejsze i prowadzą do poważnych konsekwencji psychicznych, zdrowotnych i społecznych. Skutki przemocy psychicznej zależą od jej formy: zastraszanie przez opiekunów może prowadzić do lęków i problemów zdrowotnych w dorosłym życiu, a ignorowanie lub zaniedbywanie emocjonalne dziecka – do zaburzeń osobowości. Również w dzieciństwie dzieci będące ofiarami przemocy psychicznej doświadczają dolegliwości somatycznych, będących wynikiem ciągłego niepokoju i strachu, m.in. bólów, problemów żołądkowo-jelitowych. Konsekwencjami mogą być także zachowania destrukcyjne lub agresywne, trudności w skupieniu uwagi, depresyjność i nerwowość. W dorosłym życiu dalej towarzyszy im niska samoocena, potrzeba kontrolowania innych, stałe dążenie do perfekcjonizmu. Ofiary przemocy psychicznej często również stosują przemoc. Nadopiekuńczość będąca również przejawem krzywdzenia emocjonalnego utrudnia funkcjonowanie społeczne, rozwiązywanie problemów oraz dążenie do niezależności.

Jeśli chodzi o zaniedbywanie dziecka, konsekwencją jest zaburzony proces jego porozumiewania się z rodzicami. W zależności od konkretnych form zaniedbania, dziecko przejawia trudności w rozwoju mowy,  w relacjach społecznych, ma zaburzenia wzrostu. Ta forma przemocy stanowi także częstą przyczynę śmierci i chorób małych dzieci. U dzieci zaniedbywanych obecne jest poczucie winy i krzywdy. Zaniedbania wobec dziecka wpływają na całe jego przyszłe życie. Dzieci mają trudności w samokontroli, rozpoznawaniu własnych potrzeb. Często takim dzieciom brakuje później kompetencji społecznych, mają trudności z adaptacją, problemy z podejmowaniem decyzji i odpowiedzialnością.

Negatywnie na rozwój dziecka wpływa również obserwacja przez nie przemocy wobec innego członka rodziny.

Przemoc jest niedopuszczalna i zawsze niesie ze sobą poważne konsekwencje dla zdrowia dziecka, jego rozwoju i dobrostanu. Każda forma przemocy wobec dziecka może prowadzić do długotrwałych problemów, dlatego ważne jest, by dzieci wychowywać w bezpiecznym i wspierającym środowisku. 

Bibliografia:

Włodarczyk J. (2017.) Przemoc wobec dzieci. Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę;
Helios J., Jedlecka W. (2019.) Przemoc wobec dzieci w rodzinie. Uniwersytet Wrocławski;
Sochocka L., Komenda-Kołecka J. (2014.) Zaniedbanie – (nie)świadomą formą przemocy wobec dziecka. Medycyna Środowiskowa.

Złość u dzieci – po co jest i co można zrobić by pomóc dziecku?

Emocje w życiu codziennym pełnią różne funkcje. Służą nam do komunikowania się między sobą, a także do przetrwania. Złość jest emocją, która czasami towarzyszy każdemu z nas niezależnie od wieku. Nie lubimy jej czuć, jednak warto zauważyć, że jest ona potrzebna tak, jak każda inna emocja. Pojawia się wtedy gdy napotykamy przeszkodę w dążeniu do jakiegoś celu, informuje, że ktoś przekracza nasze granice. Dzięki złości dochodzi do mobilizacji energii. Wówczas dążymy do tego by pokonać trudność, zmienić sytuację, w której się znaleźliśmy. 

Złość bywa odbierana jako coś negatywnego, ze względu na to, że wyrażana bywa poprzez niewłaściwe zachowanie, także agresywne. Nie musi jednak tak być. Dzieci dopiero uczą się jak regulować emocje. Zdarza im się wpadać w złość, zachowywać się niewłaściwie, płakać kiedy nie ma ku temu wyraźnego powodu. Dorośli powinni pomagać dzieciom zrozumieć co dzieje się z nimi w trudnych chwilach, kiedy doświadczają złości i innych trudnych emocji oraz uczyć je, jak mogą sobie wtedy poradzić. 

Emocje można regulować poprzez reagowanie już wtedy kiedy emocja jeszcze nie zdążyła się pojawić albo jej intensywność jest jeszcze niska. Czyli np. kiedy na podstawie doświadczenia w podobnej sytuacji możemy chcieć uniknąć sytuacji, która wywoła w nas nieprzyjemne emocje lub przekierować uwagę na coś innego, przyjemniejszego. 

Radzić sobie z emocjami można również za pomocą tłumaczenia sobie sytuacji, która wywołała przykre emocje. Chodzi o to by inaczej spojrzeć na dane wydarzenie, czyli zmienić sposób myślenia o nim. Pozwala to wpłynąć na związane z tym nim uczucia.

Co opiekun może zrobić, by pomóc dziecku poradzić sobie z silnymi emocjami, w tym ze złością?

Akceptować emocje dziecka.

Zaproponować konkretny sposób. Może to być aktywność fizyczna (np. bieganie), rysowanie emocji, ściskanie gniotka, przytulenie.

Zaproponować powolne uważne oddychanie, które warto ćwiczyć z dzieckiem regularnie – można zaangażować do tego wyobraźnię dziecka, np. by dmuchało tak jakby chciało zrobić dużą bańkę mydlaną.

Rozmowa o emocjach dziecka: co czuje (można pomóc dziecku nazwać), co się dzieje w jego ciele – może to pomóc w rozpoznawaniu emocji przez dziecko i możliwości szybszego zareagowania w przyszłości – nim złość będzie bardzo silna.

W przypadku złości o wiele łatwiej jest zareagować kiedy jeszcze się ona nie rozwinie.

Należy pamiętać by zadbać również o swoje reakcje i zachowanie spokoju oraz o stabilne środowisko.

Ciekawym pomysłem dla dzieci powyżej 4-tego roku życia jest także tzw. „pozytywna przerwa”. Nie należy mylić jej z odosobnieniem dziecka za karę, co zdecydowanie nie jest dobrą metodą. Pozytywna przerwa to czas na uspokojenie się przez dziecko w miejscu, stworzonym razem z opiekunami, w którym znajdują się przedmioty, które w przyjemny sposób pomogą mu się zrelaksować, np. zabawki, książki. Udanie się w to miejsce powinno być decyzją dziecka, a nie opiekuna. Można dziecku je zaproponować, ale nie można do tego zmuszać. Warto również zaproponować swoje towarzystwo w tym miejscu.

Jeśli dochodzi u dziecka do wybuchu złości i zaczyna ono zachowywać się niewłaściwie ze względu na odmowę czy wyznaczanie przez opiekuna zasad innych niż chciałoby dziecko nie powinniśmy mu ulegać. Należy być konsekwentnym. Ulegając sprawilibyśmy, że dziecko ponawiałoby te zachowania, bo dzięki nim osiąga to co chce.

Nie należy dziecka karać za doświadczanie złości i innych silnych emocji, a także natychmiast podejmować działań by wyciszyć nieprzyjemne emocje. Nie chodzi tu o pozostawienie dziecka samemu w obliczu trudnej sytuacji i oczekiwaniu, że samodzielnie sobie poradzi. Musimy po prostu pozwolić mu poczuć i wyrazić emocje, jednocześnie będąc przy dziecku, służyć mu odpowiednim wsparciem.

Warto rozmawiać z dzieckiem o tym co ono czuje oraz o tym jak my się czujemy, a także omawiać sytuacje, które wywołują różne emocje. W przypadku gdy dziecko pod wpływem złości zachowało się niewłaściwie również należy to z nim umówić, koncentrując się przy tym także na uczuciach osób, które uczestniczyły w danej sytuacji. Można również opracować z dzieckiem plan działania na podobną okoliczność kiedy będzie doświadczało silnych emocji.

By zapobiegać wybuchom złości oraz rozwijać umiejętności regulacji emocji warto wspólnie z dzieckiem czytać książki i oglądać bajki edukacyjne, a następnie omówić reakcje bohaterów i zastanowić się czy były one właściwe i pomocne.

Należy pamiętać, że używanie komunikatów typu: „uspokój się” nie pomoże dziecku się uspokoić. Nawet jeśli dziecko będzie wyglądało jakby się uspokoiło to wewnętrznie pozostanie ono fizjologicznie pobudzone. Dzieci nie posiadają jeszcze wystarczających umiejętności, by samodzielnie radzić sobie z doświadczanymi trudnymi emocjami. Ta umiejętność rozwija się stopniowo, dlatego tak istotne jest by osoby najbliższe pomagały ją dziecku nabywać.

Bibliografia:

-Osowiecka M., Modzelewski P. (2017.) Rola regulacji emocji u dzieci i młodzieży. Czasopismo Pedagogiczne

-Janowski M. (2005.) Radzenie sobie z lękiem, smutkiem i złością. Uniwersytet Śląski w Katowicach.

-Nelsen J., Erwin C., Duffy R. A. (2023.) Pozytywna dyscyplina dla przedszkolaków. Wydanie II. s.122-130.

-https://studiopsychologiczne.com/blog/zlosc-u-dzieci-jak-ja-zrozumiec-i-pomoc-dziecku-ktore-sie-zlosci/

Potrzeby psychiczne dzieci w wieku przedszkolnym.

Potrzeby napędzają nas do działania. Dziecko, tak jak osoba dorosła, ma swoje potrzeby, a zadaniem jego opiekunów jest dostrzeżenie ich i adekwatne reagowanie. Ważne jest stworzenie środowiska, które będzie oparte na pozytywnej relacji dziecka z opiekunem, gdyż dziecko realizuje swoje potrzeby głównie na bazie relacji z bliskimi opiekunami: rodzicami ale także wychowawcami.

Do psychicznych potrzeb dziecka zalicza się potrzeby poznawcze, emocjonalne i społeczne. Artykuł ma na celu poruszenie kwestii najważniejszych potrzeb psychicznych dziecka.

Jedną z podstawowych potrzeb dziecka jest potrzeba bezpieczeństwa, która odnosi się nie tylko do bezpieczeństwa fizycznego, np. posiadania dachu nad głową, ale także do komfortu psychicznego. Potrzebę bezpieczeństwa dziecko zaspokaja poprzez fizyczny kontakt z opiekunem, np. poprzez przytulanie. W obliczu trudnych sytuacji poczucie bliskości pomaga mu się uspokoić. Również stały rytm daje dziecku poczucie bezpieczeństwa. Bardzo ważne jest także wyznaczanie jasnych, przewidywalnych zasad.

Dziecko potrzebuje również uwagi bliskich dorosłych ze swojego otoczenia, co widoczne jest w sytuacjach życia codziennego, np. podczas zabawy, Robi to poprzez wołanie, upewnianie się czy rodzic na nie patrzy, a także oczekując słów uznania za swoje działania. Dziecko musi czuć zainteresowanie ze strony rodziców tym co robi. Niektóre dzieci zachowują się nieodpowiednio po to by uzyskać uwagę od rodzica. Warto w takim przypadku wygospodarować i umówić się z dzieckiem na specjalny czas, który opiekun razem z nim spędzi poświęcając mu pełna uwagę. 

Mały człowiek potrzebuje także czuć, że jest bezwarunkowo akceptowany i że przynależy. Opiekunowie nie powinni go lekceważyć ani krytykować. Należy poważnie traktować dziecko, co ma wpływ na kształtowanie się u niego pozytywnej samooceny. Przedszkolak dopiero nabywa wszystkie umiejętności, w związku z czym nie potrafi robić ich jeszcze idealnie. Opiekunowie powinni doceniać starania dziecka i w odpowiedni sposób przekazywać mu informacje zwrotne. Dziecko pragnie być dostrzegane przez dorosłych i doceniane. 

Nietrudno dotrzeć także potrzebę eksploracji, która najsilniejsza jest właśnie w dzieciństwie. Dziecko dąży do tego by za pomocą zmysłów poznawać otaczający go świat, w czym kluczową rolę mają osoby dorosłe, niejednokrotnie służące odpowiedzią na intrygujące dziecko pytania. Zadaniem opiekuna jest towarzyszenie dziecku w zdobywaniu wiedzy o otaczającym go świecie, zachęcanie go, wyrażanie podziwu, ale także dbanie o jego bezpieczeństwo oraz odpowiedniego poziomu stymulację. 

W dzieciństwie wyraźna jest także potrzeba samodzielności, którą obserwuje się już u dwulatków. Zadaniem dorosłych jest umożliwić dziecku realizowanie tej potrzeby, jednocześnie dbając o jego bezpieczeństwo. Należy pamiętać by nie wyręczać dziecka w czynnościach, które może samodzielnie wykonać. 

Należy mieć na uwadze, że doświadczenia z najmłodszych lat, w tym także sposób zaspokajania potrzeb wpływają na ukształtowanie się osobowości dziecka. Niezaspokajanie potrzeb może prowadzić między innymi do zachowań agresywnych lub do regresji czyli powrotu do zachowań charakterystycznych dla poprzednich etapów rozwoju, nieadekwatnych do wieku. Nierzadko zdarza się jednak, że potrzeby dziecka kłócą się z obowiązującymi zasadami, a także z obowiązkami, takimi jak np. chodzenie do przedszkola. W takim przypadku dziecko doświadcza silnych i nieprzyjemnych emocji, a zadaniem opiekunów jest pomóc mu poradzić sobie z nimi. Jako dorośli powinniśmy również nazywać rozpoznawane u dziecka potrzeby, tak by mogło ono się tego nauczyć, co pomoże mu w przyszłości je rozumieć i o nich informować.

Bibliografia:

• Ciechomska M. Ciechomski M. (2016.) Potrzeby psychiczne dziecka w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym. Śmiechowska-Pietrvskij (red.) Dzieci z trudnościami adaptacyjnymi w młodszym wieku. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe UKSW. 
• Stachyra J. (2000.) Wpływ rodziny na kształtowanie się osobowości dziecka. Muzeum Historii Polski. Sympozjum 4/2(7), 85-104.
• Steinke-Kolembka J. (2017.) Dodaj mi skrzydeł! Jak rozwijać u dzieci motywację wewnętrzną? Wydawnictwo Edgard.
• https://olgarymkiewicz.pl/mechanizmy-obronne/